Satelya

Satelya (Rumence: Sateliu, Macarca: Satelörszág) ya da tam adıyla Satelya Cumhuriyeti, Orta Avrupa'nın güney doğusunda, Balkan Yarımadası'nın kuzeyinde bulunan bir ülke. Ülke kuzeyde ve kuzeydoğuda Ukrayna, kuzeybatıda Macaristan, güneybatıda tekrardan Macaristan, güneyde Romanya ile komşudur.

Satelya, Avrupa'da en eski insan fosillerinin keşfedildiği ülkedir. 2002 yılında Satelya'nın doğusundaki bir mağarada keşfedilen (Rumence: Peştera cu Oase, Macarca: Csontbarlang, Türkçe: Kemikli Mağara) bu insan fosillerinin 42.000 yıl öncesine ait olduğu tahmin edilmektedir.

Satelya, 2009'dan beri Avrupa Birliği'ne üyedir.

Satelya'nın dış ilişkileri

Tarih
Satelya topraklarına yerleşen ilk insanlar Komilisler dir. Komilisler milattan önce 150-140 yılları arasında Roma İmparatoru Catelius'un orduları tarafından Kafkasya'ya sürgün edilmişlerdir. Roma İmparatorluğu'nun çökmesinden sonra Satelya toprakları Gotlar, Hunlar, Avarlar ve Slavların istilasına uğradı. 9. ve 11. yüzyıllar arasında Birinci Bulgar Devleti'nin bir parçası haline geldi. Bu dönemi Macar, Peçenek, Kuman ve Tatar istilaları izledi. Sateller tarihte ilk defa 12. yüzyılda kendilerine ait devletler kurmayı başardılar. Bu devletler 1110 yılında Kaan Han tarafından kurulmuş Varatlı Beyliği ve 1174 yılında Ejder Vlad tarafından kurulmuş Debrecen Beyliği'dir. Günümüzdeki Satelya'nın bir parçası olan Erdel (Transilvanya) ise 10-16. yüzyıllar arasında Macaristan Krallığı'nın bir parçasıydı. 15. ve 16. yüzyıllarda bu üç ülke de Osmanlı Devleti'nin himayesi altına girdiler. Osmanlı döneminde Varatlı ve Debrecen tampon devletlerdi. Osmanlılara vergi verir, savaşlarda asker yardımı yaparlardı. Beyler Satel soyluları arasından Osmanlı padişahı tarafından atanırdı. Ayrıca bu beylikler İstanbul'un yiyecek ihtiyacını karşılamakta önemli bir rol oynarlardı. Ancak Osmanlılar Satelya'yı hiçbir zaman tamamıyla ilhak etmediler. Kaloşvar (Rumence: Cluj) ve Oradea (Türkçe ve Macarca: Varat) gibi büyük Satelya şehirlerinde sık sık Osmanlı vatandaşlarına rastlandıysa da oranları azdı. Bu şehirler hiçbir zaman Sofya, Belgrad, Selanik veya Üsküp gibi Osmanlı karakteri kazanmadı. 15. yüzyıla kadar Varatlı ve Debrecen'in beyleri Sateller'in arasından seçilirdi. 15. yüzyılda beyleri Rum Patriği seçti.

Varatlı ve Debrecen Voyvodalığı, 1807'de Avusturya-Macaristan tarafından işgal edilmiştir. Satelya, bağımsızlığına II. Dünya Savaşı'nın son yılında (1945'te) kavuşmuştur.

İlkler
İlk millî basketbol maçı: Satelya, ilk millî basketbol maçını 1967'de Sovyetler Birliği ile yapmıştır. Sovyetler Birliği, bu maçı 78-49 kazanmıştır. Satelya'nın kadrosunda Kaan Mezarcı, Mustafa Uzun, Ábel Lovász, Simion Becskei, Gürsel Peker, Bálint Fazekas, Burak Uyaş, Lénárd Somogyi ve Adil Garben bulunmuştur.

İlk nüfus sayımı: İlk nüfus sayımı 1945 yılında yapılmıştır. Ülkenin nüfusu 140.297 kişi olarak belirlenmiştir. İlk nüfus cüzdanı: İlk nüfus cüzdanı 1945 yılında ülkenin kurucusu Dorin Funar'a verilmiştir.

İlk hafta sonu tatili: İlk hafta sonu tatili 1945 yılında anayasanın kabul edilmesiyle Cumartesi ve Pazar günleri hafta sonu tatili ilan edildi. Bu kanun günümüzde de geçerlidir.

İlk radyo yayını: İlk radyo yayını Halka FM tarafından 1982'de başlatılmıştır. Halka FM, ayrıca Satelya'nın ilk özel radyo kanalı olarak da tarihe geçmiştir

İlk renkli belgesel: Çekilen ilk renkli belgesel, 1960 yılında Ziyaeddin Karbel'in yönetmenliğini yaptığı "Beş Maddede Turda" adlı belgeseldir. Turda kentini beş maddede anlatan bu belgesel, aynı zamanda Satelya'da çekilen en kısa belgeseldir. Sadece 2 dakika 9 saniye sürmektedir.

İlk renkli film: İlk renkli film, 1954'de Arion Venczel tarafından çekilen "Hófeher" adlı filmdir.

İlk resimli posta pulu: İlk resimli posta pulu, 1946'da Satelya'nın bağımsızlığının 1. yılı anısına çıkarılmıştır.

İlk satranç turnuvası: Satelya'daki ilk satranç turnuvası 1970'de düzenlenmiştir. Bu yarışmayı Catalin Galeteanu kazanmıştır. Galeteanu'ya ödül olarak 345.000 rumen leyi (645 bin 426 lira) verilmiştir.

İlk seçim: Satelya'daki ilk seçim 1945'te, ülkenin bağımsızlığından 30 gün sonra yapılmıştır. Sandıktan %100 oy oranıyla Dorin Funar birinci gelmiştir. Bundan sonraki seçimler, 5 yıl arayla yapılmıştır. İlk sansür: Satelya'da ilk sansür 2009 yılında Rusya merkezli STS kanalında yayınlanan bir yetişkin filmine uygulanmıştır. Bu yetişkin filmi, STS'nin arşivinden kaldırılmış, 2013 yılında YouTube'a Federalis tarafından sansürsüz bir biçimde yüklenmiştir.

İlk şeker fabrikası: İlk şeker fabrikası 1947'de Satu Mare'de açılmıştır.

Futboldaki ilk şampiyon: Satelya futbolundaki ilk şampiyon 1945-46 sezonunda Debreceni VSC'yi 3-1 yenerek şampiyon olan Békéscsaba 1912 Elöre SE'dir.

İlk lokanta: Ülkedeki ilk lokanta 1945'te, ülkenin bağımsızlığından 3 gün sonra Satu Mare'de açılmıştır.

İlk kredi kartı kullanımı: Ülkedeki ilk kredi kartı Aralık 1991'de kullanılmaya başlandı.

İlk web sitesi: Satelya'daki ilk web sitesini Arat Teknik Üniversitesi 1986'da kurmuştur. İlk cep telefonu kullanımı: Cep telefonu 1995'te kullanılmaya başlanmıştır. Hatta ilk görüşmeyi dönemin İçişleri Bakanı Nermin Kuşçu ile Satu Mare Belediye Başkanı Constantin Galcea yapmıştır.

İlk yerli otomobil: 1948'de yapılan Sultan A-10 adlı araçtır.

Resmi dil, din ve para birimi
Ülkenin 3 resmî dili, 2 tane de para birimi vardır. Ülkede resmî din yoktur. Halkın %75'i Hristiyan, %25'i Müslümandır. Ülkede hiç Ateist yoktur. Ülkenin resmî dilleri Türkçe, Macarca ve Rumence'dir. Türkçe; Kaloşvar'ın kuzeyinde ve Turda'da, Macarca; Debrecen ve Gyula'da, Rumence ise ülkenin geri kalanında (Kaloşvar'ın güneyi dahil) konuşulur. 1945 yılında aynı zamanda bilim adamı olan Dorin Funar'ın ürettiği ve insan DNA'sında kalıcı özellikler taşıyan aşı sayesinde bugün halk ülkenin 3 resmi dilini de anadiliymiş gibi yazıp okumakta ve konuşmaktadır. Para birimi olarak Rumen leyi ve Türk lirası kullanılır. Macarlar'ın yaşadıkları bölgelerde ise her iki para birimi de geçerlidir.

Diğer
Ülkenin şu anki başbakanı 2020'de seçilen Alexandra Carteanu'dur. Cumhurbaşkanı da onun görümcesi (kocasının kardeşi) Maria Carteanu'dur.

Satelya'daki dersler

Millî marşın sözleri
"Resmi dilin Rumence olduğu yerde Rumence, Macarca olduğu yerde Macarca, Türkçe olduğu yerde Türkçe söylenir. Uluslararası müsabakalarda, okullarda, devlet kanallarının 6.30'da verdiği milli marş arasında ve uluslararası ziyaretlerde 3 dilde de söylenen bir versiyon kullanılır."Sculați, voi oropsiți ai vieții,

Voi, osîndiți la foame, sus! Să fiarbă-n inimi răzvrătirea,

Să-nceapă al lumii vechi apus!

Sfîrșiți odată cu trecutul negru,

Sculați, popor de osîndiți!

Azi nu sînteți nimic în lume,

Luptați ca totul voi să fiți!

Hai la lupta cea mare,

Rob cu rob să ne unim,

Internaționala

Prin noi s-o făurim!

Védelmező nincsen felettünk,

se isten nem véd, sem király:

A közjó alkotói lettünk –

hát vesszen el, ki ellenáll!

Pusztuljon ez a rablóbanda,

a rabságból elég nekünk.

A lángot szítsuk, rajta, rajta!

A vas meleg, hát ráverünk.

Ez a harc lesz a végső,

csak összefogni hát!

és nemzetközivé lesz

holnapra a világ!

Tüm fabrikalar ve de toprak,

Her şey emekçinin malı.

Asalaklara tanımayız hak,

Her şey emeğin olmalı.

Cellatların döktükleri kan,

Bir gün kendilerini boğacak;

Bu kan denizinin ufkundan,

Kızıl bir güneş doğacak.

Bu kavga, en sonuncu

Kavgamızdır artık.

Enternasyonal'le

Kurtulur insanlık.



Enler

 * En çok satan kitap: Albastru Marin, Octavian Batori (4 milyon kopyası satıldı)
 * En uzun süren dizi: Câmpul Iubirii (29 sezon, 1978-2007)
 * En çok satan single: Yerim Seni, Fırat Kış (2008, 8 milyon kez satıldı)
 * En uzun süre Top 10'da kalan şarkı: Elvtárs, Sára Pető (2010'dan 2016'ya kadar Top 10'da kaldı)
 * En uzun süren konser: Fırat Kış'ın Milyonfest 2018 Kuzeykent konseri (11 saat sürdü)
 * En fazla satan film: Kızım İçin (2013), 7 milyon kez izlendi, hasılatı 35 milyon lira (17 milyon rumen leyi)
 * En yüksek sıcaklık: Kuzeykent, 1949, 50.0°C
 * En düşük sıcaklık: Satu Mare, 1952, -41.9°C
 * En şiddetli deprem: 1973 Arat depremi, 7.6 şiddetinde
 * En ölümcül deprem: 1973 Arat depremi, 4.500 kişi yaşamını yitirdi.
 * En fazla alan kaplayan bina: Pancarlı'daki 400.000 metrekarelik Carrefour dükkânı / Turda.